Yaşasın Bütöv Azərbaycan!

"ÖMÜRDƏN SƏHİFƏLƏR" Lahiyəsi BakıMüstəqilTV.info saytının təqdimatında,

BayramAşıqlı qələmindən:

Konstitusiya təkcə hüquqi sənəd deyil. O, bir xalqın öz taleyinə verdiyi anddır, dövlətin vicdanıdır, gələcəyin yol xəritəsidir. Azərbaycan xalqı da öz müstəqil dövlətçiliyinin təməlini məhz bu sənədlə möhkəmləndirmişdir. Hər bir maddəsi qanla, tarixlə, iradə ilə yazılmış bu Konstitusiya bu gün də Azərbaycanın hüquqi, siyasi və mənəvi dayağı olaraq qalır.

Tarixi Zərurət: Müstəqillikdən Konstitusiyaya

Azərbaycan 18 oktyabr 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra qarşısında ən mühüm vəzifə dururdu: müstəqil dövləti hüquqi cəhətdən tamamlamaq. Sovet dövründən qalmış konstitusiya normaları yeni reallığa cavab vermirdi. Dövlətə xalq iradəsinə söykənən, insan hüquqlarını ali dəyər elan edən, hakimiyyət bölgüsünü təsbit edən yeni Əsas Qanun lazım idi.

Bu zərurət 12 noyabr 1995-ci ildə öz həllini tapdı. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası həmin gün ümumxalq səsverməsi — referendum yolu ilə qəbul edildi və 27 noyabr 1995-ci ildən qüvvəyə mindi. Bu, təsadüfi tarix deyildi. Bu, xalqın öz Konstitusiyasını özü qəbul etməsi demək idi. Konstitusiyanın öz preambulasında da deyildiyi kimi, o, ümumxalq səsverməsi ilə qəbul olunmaq üçün yazılmışdı.

Beləliklə, Azərbaycan tarixində ilk dəfə olaraq Əsas Qanun yuxarıdan verilmədi, aşağıdan — xalqın iradəsindən doğuldu.

Konstitusiyanın Quruluşu: Beş Bölmə, On İki Fəsil, 158 Maddə

Azərbaycan Konstitusiyası sistemli, məntiqi və tam bir sənəddir. O, 5 bölmədən, 12 fəsildən və 158 maddədən ibarətdir.

Bu quruluş təsadüfi deyil. Hər bölmə dövlət binasının bir sütunudur:

Birinci bölmə — Ümumi müddəalar. Burada xalq hakimiyyətinin mənbəyi, dövlətin əsasları, insan və vətəndaş hüquqlarının təminatı təsbit olunur.

İkinci bölmə — Əsas hüquqlar, azadlıqlar və vəzifələr. Bu, Konstitusiyanın ürəyidir. İnsan hüquqları burada sadəcə elan olunmur, dövlətin ali məqsədi kimi qoyulur.

Üçüncü bölmə — Dövlət hakimiyyəti. Qanunvericilik, icra və məhkəmə hakimiyyətinin bölgüsü, onların səlahiyyətləri və qarşılıqlı münasibətləri burada müəyyən edilir.

Dördüncü bölmə — Yerli özünüidarəetmə. Dövlət yalnız mərkəzdən idarə olunmur, yerli iradə də Konstitusiya ilə qorunur.

Beşinci bölmə — Hüquq və qanun. Konstitusiyaya əlavələr və dəyişikliklər qaydası, Konstitusiyanın ali hüquqi qüvvəsi burada təsbit olunur.

Bu quruluş bir həqiqəti göstərir: Azərbaycan Konstitusiyası dövləti insan üçün, insanı isə dövlətin əsası kimi görür.

Birinci Maddə — Hakimiyyətin Mənbəyi: Xalq

Konstitusiyanın 1-ci maddəsi bütün sənədin açarıdır: hakimiyyətin yeganə mənbəyi Azərbaycan xalqıdır.

Bu cümlə qısa görünə bilər, amma onun çəkisi tarix qədər ağırdır. O deməkdir ki, heç bir şəxs, heç bir qrup, heç bir orqan hakimiyyəti xalqdan kənar mənimsəyə bilməz. Dövlət başçısı da, parlament də, məhkəmə də öz legitimliyini yalnız xalqdan alır.

2-ci maddə bu prinsipi daha da dərinləşdirir: xalq suverenliyini birbaşa — referendum yolu ilə və nümayəndələri vasitəsilə həyata keçirir. Yəni Konstitusiya xalqı təkcə seçki günü deyil, hər gün dövlətin sahibi sayır.

İnsan Hüquqları: Konstitusiyanın Ən Uca Zirvəsi

Azərbaycan Konstitusiyasının ən sanballı hissəsi insan hüquqlarına həsr olunmuş bölməsidir. Konstitusiya elan edir ki, insan, onun hüquq və azadlıqları ali dəyərdir.

Burada söhbət təkcə siyasi hüquqlardan getmir. Yaşamaq hüququ, azadlıq hüququ, mülkiyyət hüququ, vicdan azadlığı, söz azadlığı, təhsil hüququ, sosial təminat hüququ — hamısı bir sistem kimi qorunur.

Xüsusilə diqqətəlayiq məqam budur: Konstitusiya dövlətə vəzifə qoyur. Dövlət insan hüquqlarını təkcə tanımalı deyil, həm də təmin etməlidir. Bu, dövlət ilə vətəndaş arasında münasibətin fəlsəfəsini dəyişir. Vətəndaş dövlətdən lütf gözləmir, dövlət vətəndaş qarşısında borcludur.

Konstitusiyanın 155-ci maddəsi ilə bağlı şərhlərdə də vurğulandığı kimi, mülkiyyət hüququ kimi hüquqlar Konstitusiyada əsas insan hüquq və azadlıqları sırasında xüsusi yer tutur.

Hakimiyyət Bölgüsü: Dövlətin Tarazlığı

Azərbaycan Konstitusiyası hakimiyyətin bölünməsi prinsipini təsbit edir. Bu, dövlətin bir əldə cəmlənməsinin qarşısını alan ən güclü hüquqi mexanizmdir.

Milli Məclis — qanunvericilik hakimiyyəti. Qanunları qəbul edir, dövlətin hüquqi çərçivəsini yaradır.

Prezident — icra hakimiyyətinin başçısı, dövlətin başçısı. Konstitusiyanın icrasının, dövlətin bütövlüyünün təminatçısıdır.

Məhkəmələr — məhkəmə hakimiyyəti. Ədaləti həyata keçirir, Konstitusiyanın keşiyində durur.

Bu üç qol bir-birindən asılı deyil, bir-birini tamamlayır. Onların arasında tarazlıq pozularsa, dövlətin özü sarsılar. Konstitusiya məhz bu tarazlığı qorumaq üçün yazılıb.

Bu sistemdə xüsusi yer Konstitusiya Məhkəməsinə məxsusdur. O, qanunların Konstitusiyaya uyğunluğunu yoxlayır, Konstitusiyanın ali qüvvəsini qoruyur. Konstitusiya Məhkəməsi olmasa, Konstitusiya kağız üzərində qalar.

Konstitusiyaya Dəyişikliklər: Zamanla Birlikdə Yaşayan Sənəd

Həqiqi Konstitusiya daşlaşmış sənəd deyil, yaşayan orqanizmdir. Azərbaycan Konstitusiyası da zamanın tələbinə uyğun olaraq referendumlar yolu ilə təkmilləşdirilmişdir.

İlk əlavə və dəyişikliklər 24 avqust 2002-ci il referendumunda edildi. Həmin referendumda 22 maddəyə 31 əlavə və dəyişiklik daxil edildi.

İkinci mərhələ 18 mart 2009-cu il referendumunda baş verdi. Bu dəfə 29 maddəyə 41 əlavə və dəyişiklik edildi.

Üçüncü böyük mərhələ 26 sentyabr 2016-cı il referendumunda oldu. Bu referendumda, xüsusilə, vitse-prezidentlik institutunun yaradılması, Prezidentin səlahiyyət müddətinin 5 ildən 7 ilə uzadılması, parlamentə seçilmək üçün yaş həddinin 25-dən 18-ə endirilməsi kimi mühüm dəyişikliklər təklif olundu. Prezidentin səlahiyyət müddətinin 5 ildən 7 ilə uzadılması məsələsi həmin referendumun ən çox müzakirə olunan maddələrindən biri idi.

Bütün bu dəyişikliklər bir prinsipi göstərir: Konstitusiya xalqın iradəsi olmadan dəyişdirilə bilməz. Hər bir dəyişiklik yenə referendumdan keçir. Bu, Konstitusiyanın xalqdan alınmadığının sübutudur.

Eyni zamanda, Konstitusiyanın 158-ci maddəsi dəyişiklik təşəbbüsünə məhdudiyyət qoyur: Konstitusiyanın Birinci bölməsində nəzərdə tutulan müddəalarla bağlı əlavələr təklif edilə bilməz. Yəni dövlətin təməli — xalq hakimiyyəti, insan hüquqları, dövlətin əsasları toxunulmazdır. Binanın divarlarını dəyişmək olar, amma özülünü dağıtmaq olmaz.

Konstitusiya və Milli Kimlik

Azərbaycan Konstitusiyası yalnız hüquqi sənəd deyil, həm də milli kimlik sənədidir. Onun preambulası Azərbaycan xalqının tarixi keçmişinə, milli-mənəvi dəyərlərinə, müstəqillik iradəsinə istinad edir.

Konstitusiya Azərbaycan dilini dövlət dili kimi təsbit edir, dövlət rəmzlərini — bayrağı, gerbi, himni qoruyur, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və suverenliyini ali prinsip kimi elan edir.

Bu mənada Konstitusiya Qarabağ həqiqətinin də hüquqi dayağıdır. Azərbaycanın ərazi bütövlüyü Konstitusiyada təsbit olunmuş prinsipdir və heç bir siyasi konyunktura onu dəyişdirə bilməz.

Nəticə: Konstitusiya — Dövlətin Vicdanı

Bu gün Azərbaycan Konstitusiyasının 31-ci ildönümünə yaxınlaşırıq. 1995-ci ildən bəri dövlətimiz çox yol keçib, çox sınaqdan çıxıb. Amma bir şey dəyişməyib: Konstitusiya hələ də dövlətimizin ən ali hüquqi sənədi, vətəndaşımızın ən güclü qalxanıdır.

BayramAşıqlı qələmindən deyilsə, söz belə bitməlidir:

Konstitusiyanı bilmək vətəndaşlıq borcudur. Konstitusiyaya hörmət etmək dövlətə hörmət etməkdir. Konstitusiyanı qorumaq isə Vətəni qorumaqdır.

Çünki dövlət binalarla, ordularla, sərvətlə deyil, ilk növbədə qanunla, ədalətlə və xalqın iradəsi ilə yaşayır. Azərbaycan Konstitusiyası da məhz bu iradənin daşlaşmış, qanunlaşmış, əbədiləşmiş formasıdır. Yaşasın Azərbaycan Konstitusiyası!

Müəllif —AJB-nin üzvü, Azərbaycan Vətən Müharibəsi Veteranları İctimai Birliyinin fəxri üzvü, vətənpərvər, sülhsevər, Şair, yazıçı-publisist BayramAşıqlı