İnsan tarix boyu öz dəyərini müəyyən etməyə çalışıb. Kimisi bu dəyəri var-dövlətdə, kimisi bilikdə, kimisi hakimiyyətdə, kimisi isə mənəviyyatda axtarıb. Zaman dəyişib, həyat tərzi dəyişib, insanların zənginlik haqqında təsəvvürləri də dəyişib. Lakin bir sual öz aktuallığını qoruyub: insanın həqiqi dəyərini nə müəyyən edir?
Əgər insanın dəyəri sahib olduğu sərvətlə ölçülürsə, onda var-dövlətini itirən insan da dəyərini itirməlidir. Əgər insanın dəyəri zahiri görünüşündən asılıdırsa, onda yaşlanmaq onun mənəvi yoxsullaşması demək olmalıdır. Halbuki həyat bizə bunun əksini göstərir. Elə insanlar var ki, sadə həyat tərzləri ilə böyük hörmət qazanırlar; elələri də var ki, dəbdəbəli həyatlarının arxasında mənəvi boşluqlarını gizlətməyə çalışırlar.
Deməli, insanın dəyəri onun nəyə sahib olması ilə deyil, sahib olduqları ilə necə davranması, başqalarına necə münasibət göstərməsi və vicdanı qarşısında necə dayanması ilə müəyyən olunur.
Var-dövlət insanın nəyə sahib olduğunu göstərir, mənəviyyat isə insanın kim olduğunu.
Zahiri parıltı və daxili boşluq
Müasir cəmiyyətin diqqətçəkən ziddiyyətlərindən biri insanın sahib olduqları ilə kimliyinin getdikcə eyniləşdirilməsidir. İnsanlar bəzən sahib olduqları əşyalarla deyil, həmin əşyaların başqalarında yaratdığı təəssüratla öz dəyərlərini müəyyənləşdirməyə çalışırlar. Beləliklə, həyatın məqsədi yaşamaqdan görünməyə, özünü tanımaqdan özünü nümayiş etdirməyə doğru dəyişir.
Əlbəttə, yaxşı geyinmək, rahat yaşamaq, maddi imkanlarını genişləndirmək insanın təbii istəyidir. Maddi rifahın özlüyündə mənəvi qüsur sayılması da doğru deyil. Problem insanın sahib olduqlarını həyatını yaxşılaşdırmaq üçün deyil, özünü başqalarından üstün göstərmək üçün istifadə etməsində başlayır.
Belə olduqda insanın diqqəti daxili inkişafından uzaqlaşır, başqalarının onun haqqında nə düşündüyünə yönəlir. O, özünü başqalarının baxışında axtarır, onların rəğbətini qazandıqca dəyərli olduğunu düşünür, diqqətdən kənarda qalanda isə özünü əhəmiyyətsiz hiss edir.
Bu, insanın öz dəyərini başqalarının mühakiməsinə təslim etməsidir.
Başqalarının gözündə böyük görünmək ehtirası insanı öz gözündə kiçildə bilər. Çünki insan başqalarına göstərdiyi obrazı qorumağa nə qədər çox enerji sərf edirsə, öz həqiqi mənliyini tanımağa bir o qədər az vaxt ayırır.
Beləcə, həyat həqiqətin deyil, görüntünün hökm sürdüyü bir səhnəyə çevrilir. İnsanlar isə bəzən öz həyatlarını yaşamaq əvəzinə, başqalarının görmək istədiyi obrazı yaratmağa çalışırlar.
İnsan özünü tanımadan zənginləşə bilərmi?
İnsanın özünü tanıması həyatın ən çətin və ən vacib məsələlərindən biridir. Çünki özünü tanımaq yalnız üstün cəhətlərini görmək deyil, zəifliklərini də qəbul etmək, səhvləri ilə üzləşmək və dəyişməyə hazır olmaqdır.
İnsan başqalarının nöqsanlarını asanlıqla görür, özününküləri isə müxtəlif bəhanələrlə ört-basdır edir. Öz xudbinliyini haqqı qorumaq, tamahını uğur qazanmaq, lovğalığını özünəinam, başqalarına yuxarıdan baxmağını isə üstünlük kimi təqdim edə bilir.
Beləliklə, insan yalnız mənəvi keyfiyyətlərdən məhrum qalmır, bəzən öz çatışmazlıqlarını tanımaq qabiliyyətini də itirir.
Mənəvi inkişafın başlanğıcı insanın özünə qarşı dürüst olmasıdır. Öz səhvini etiraf edə bilməyən insanın dəyişməsi çətindir. Özünü həmişə haqlı hesab edən insan isə həqiqəti deyil, öz təsəvvürlərini müdafiə edir.
Mənəviyyat insanın özünü qüsursuz hesab etməsi deyil, qüsurlarını görərək onlarla mübarizə aparmasıdır.
İnsan öz daxilinə nəzər salmağı bacarmalıdır. Çünki başqalarına göstərdiyimiz üzlə özümüzlə tək qalanda üzləşdiyimiz insan həmişə eyni olmur.
Var-dövlət insanı zənginləşdirir, yoxsa onun mahiyyətini üzə çıxarır?
Pul insanın imkanlarını genişləndirir. Ona daha rahat həyat, daha yaxşı təhsil və daha geniş seçimlər qazandıra bilər. Buna görə də maddi zənginliyi mənəviyyatın qarşısında qoymaq düzgün deyil. Yoxsulluğu mənəvi üstünlük kimi təqdim etmək də həqiqəti təhrif edər.
İnsan həm varlı, həm də mərhəmətli; həm imkanlı, həm də təvazökar ola bilər. Maddi rifah ilə mənəvi zənginlik bir-birini istisna etmir.
Ancaq sərvət insanın xarakterini avtomatik olaraq yaxşılaşdırmır. O, insana sahib olduğu keyfiyyətləri həyata keçirmək üçün daha çox imkan verə, eyni zamanda, daxilindəki ehtirasları da gücləndirə bilər.
Ədalətli insan sərvətindən başqalarına fayda vermək üçün istifadə edər. Xudbin insan isə həmin sərvəti özünü başqalarından üstün göstərmək vasitəsinə çevirə bilər. Birinin əlində pul xeyirxahlığın imkanlarını artırar, digərinin əlində isə lovğalığın alətinə çevrilər.
Deməli, əsas məsələ sərvətin miqdarında deyil, onun insanın həyatında tutduğu yerdədir.
Pul rahatlıq yarada bilər, amma vicdan rahatlığını satın ala bilməz. Dəbdəbəli ev almaq mümkündür, amma həmin evin içində sevgi və qarşılıqlı hörmətin olacağına heç bir təminat yoxdur. İnsanların diqqətini cəlb etmək mümkündür, lakin onların səmimi hörmətini qazanmaq üçün bundan daha artıq keyfiyyətlər lazımdır.
İnsanın sahib olduğu hər şey arta bilər, amma onun insanlığı azala bilər.
Ona görə də var-dövlətin artmasını insanın mənəvi yüksəlişi ilə eyniləşdirmək olmaz. Maddi zənginlik insanın həyat şəraitini dəyişir; mənəvi zənginlik isə onun özünə və dünyaya münasibətini.
Mənəvi zənginliyin ölçüsü nədir?
Mənəvi zənginlik yalnız kitab oxumaq, fəlsəfi fikirlər söyləmək və ya özünü mədəni göstərmək deyil. İnsan çox şey bilər, amma bildiklərini davranışlarında göstərə bilməyə bilər. Yüksək təhsil alıb ədalətsiz davrana, mənəviyyatdan danışıb mərhəmətdən uzaq qala, həqiqəti müdafiə etdiyini söyləyib öz maraqları naminə başqasının haqqını tapdalaya bilər.
Bilik insanın düşüncəsini genişləndirə bilər, lakin onun xarakterini avtomatik olaraq kamilləşdirmir. Əsl dəyər biliyin davranışa, düşüncənin əmələ, sözün məsuliyyətə çevrildiyi yerdə yaranır.
Mənəviyyat insanın dilində deyil, həyatında görünməlidir.
Əsl mənəvi zənginlik gücsüzün yanında dayanmaqda, haqsızlıq qarşısında susmamaqda, verdiyi sözə əməl etməkdə, dürüst yaşamaqda, başqasının uğuruna paxıllıq etməməkdə və ehtiyacı olan insana qarşılıq gözləmədən kömək etməkdə üzə çıxır.
Bəzən bir insanın səmimi təbəssümü ən bahalı hədiyyədən qiymətli olur. Çətinlik çəkən insana əl uzatmaq, bir qocanın sözünü səbirlə dinləmək, başqasının ağrısını özününkü qədər olmasa da, insanlıqla anlamağa çalışmaq heç bir sərvətlə tam ölçülə bilməyən dəyərlər yaradır.
Çünki bəzi şeylərin qiyməti, bəzilərinin isə mənası var.
Qiyməti olanı pulla almaq mümkündür. Mənəvi dəyəri isə insan öz davranışı ilə qazanır.
İnsanın həqiqi mahiyyəti xüsusilə heç kimin onu görmədiyi anlarda üzə çıxır. Başqasının haqqını mənimsəmək imkanı olduğu halda bundan çəkinmək, etdiyi yaxşılığı nümayiş etdirməmək, özündən zəif insana alçaldıcı münasibət göstərməmək — mənəviyyatın sınağı məhz belə məqamlarda başlayır.
Çünki insanın kimliyi təkcə başqalarının qarşısında göstərdiyi davranışlarla deyil, heç kimin görmədiyi yerdə verdiyi qərarlarla da müəyyən olunur.
Cəmiyyətin tərəqqisi insanın daxilindən başlayır
Cəmiyyətin inkişafını yalnız yeni binalarla, yollarla, avtomobillərlə və ticarət mərkəzləri ilə ölçmək olmaz. Bunlar maddi tərəqqinin göstəriciləridir, lakin insanın mənəvi inkişafını özlüyündə sübut etmir.
Əgər maddi imkanlar artır, amma insanlar bir-birinə qarşı laqeyd qalırsa; şəhərlər gözəlləşir, amma ədalət və etibar zəifləyirsə, onda tərəqqinin mənəvi tərəfi haqqında düşünməyə ehtiyac var.
İnsan ən müasir texnologiyalardan istifadə edib köhnəlmiş düşüncə tərzinin əsiri olaraq qala bilər. Dünyanın ən yeni məlumatlarına sahib olub insanlığın ən sadə həqiqətlərini unuda bilər. Çünki texnologiya imkanlarımızı genişləndirir, amma xarakterimizi bizim əvəzimizə formalaşdırmır.
İnformasiya insanın zehnini doldura bilər, lakin onu avtomatik olaraq müdrikləşdirmir. Təhsil insanın biliklərini artıra bilər, lakin ədalətli davranmaq iradəsini öz-özünə yaratmır.
Əsl tərəqqi insanın yalnız ətrafını deyil, özünü də dəyişə bilməsidir.
Cəmiyyətin mənəvi səviyyəsi insanların nə qədər bahalı əşyalar alması ilə deyil, bir-birinin haqqına nə qədər hörmət etməsi, ictimai məsuliyyəti nə dərəcədə dərk etməsi və ədalətə münasibəti ilə də ölçülməlidir.
İnsanların dürüst əməyinin qiymətləndirildiyi, başqasının haqqını qorumağın zəiflik sayılmadığı, mərhəmətin nümayiş vasitəsinə çevrilmədiyi bir cəmiyyət maddi tərəqqini mənəvi dəyərlərlə uzlaşdırmağa daha çox imkan tapır.
Belə bir cəmiyyətin qurulması üçün insanın özünə verdiyi suallar da dəyişməlidir.
«Məndə nə var?» sualı ilə yanaşı «Mən kiməm?» sualı dayanmalıdır.
«Məni kimlər tanıyır?» sualından əvvəl «Mən kimə fayda vermişəm?» sualı gəlməlidir.
«Başqaları məni necə görür?» sualı ilə yanaşı «Mən özümü necə tanıyıram?» sualını da verməliyik.
Çünki insanın özünə verdiyi suallar dəyişəndə həyata münasibəti də dəyişə bilər.
Nəticə: İnsan öz daxilində nə qurub?
Həyatda hər kəs nəyinsə arxasınca gedir. Kimisi sərvət toplamağa, kimisi şöhrət qazanmağa, kimisi başqalarından üstün görünməyə çalışır. Bunların hər birinin insan həyatında müəyyən yeri ola bilər. Ancaq insan bütün bunların arxasınca gedərkən özünü unutmağa başlayırsa, dayanıb düşünməlidir: mən qazandıqlarımın müqabilində özümdən nə itirmişəm?
İnsan var-dövlət toplaya bilər, amma mərhəmətini itirərsə, qazancının mənasını yenidən düşünməlidir. Şöhrət qazana bilər, amma vicdanını susdurarsa, həmin şöhrət onun daxili boşluğunu doldura bilməz. Hamının diqqətini cəlb edə bilər, amma öz daxilində hörmətə layiq bir insan yetişdirə bilməzsə, başqalarının diqqəti ona nə qazandırar?
Ömrün ən böyük itkilərindən biri hər şeyə sahib olmaq istəyərkən özünü itirməkdir.
Maddi sərvət insanın xarici dünyasını zənginləşdirir. Mənəvi sərvət isə onun həyatına məna verir. Bunlar bir-birini istisna etmir, lakin birini digəri ilə əvəz etmək mümkün deyil.
Mənəviyyat insanın görünməyən sərvətidir. Onu vitrinə qoymaq, nümayiş etdirmək, başqalarının gözü qarşısında parıldatmaq mümkün deyil. O, insanın çətin anlarda verdiyi qərarlarda, heç kimin görmədiyi yerdə etdiyi əməllərdə, gücü çatdığı halda haqsızlıq etməməsində üzə çıxır.
Bəlkə də, bu gün cəmiyyətin ehtiyac duyduğu əsas məsələlərdən biri maddi uğurla insanlıq arasındakı tarazlığı qorumaqdır. İnsan varlanmağa çalışarkən mərhəmətini, yüksəlməyə çalışarkən vicdanını, tanınmağa çalışarkən öz həqiqi mənliyini itirməməlidir.
Çünki insanı ucaldan sahib olduqları deyil, sahib olduqları qarşısında kim olaraq qalmasıdır.
İnsan var-dövləti ilə ev tikə bilər, amma insanlıqdan məhrumdursa, o evə mənəvi yuva qura bilməz.
Əsl zənginlik cibindəki sərvətin çoxluğu deyil, qəlbindəki dəyərlərin kasad olmamasıdır.
Düzgün Atalı
